fbpx

Odżywianie układu nerwowego okiem dietetyka

autor: mgr Paulina Andrzejewska

dietetyk

Nakarmić swoje szare komórki, czy to takie proste?

 

Szybko żyjemy, szybko jemy i próbujemy wszystko szybko odczuwać. Telewizja, social media, życie w biegu, praca, obowiązki domowe to wszystko sprawia, że łatwo o przebodźcowanie, przepracowanie, a nawet o wypalenie zawodowe. Mamy jedno ciało i jeden układ nerwowy, który odbiera te wszystkie bodźce naszego wewnętrznego i zewnętrznego świata. Codzienna dieta (odżywiająca również nasze komórki nerwowe), higiena snu, czas na odpoczynek mają fundamentalny wpływ na to, jak przewodzimy bodźce i tym samym, jak radzimy sobie ze stresem.

Zacznijmy od samego początku układu nerwowego – komórek nerwowych 

Neuron składa się z ciała komórki oraz odchodzących od niego wypustek: aksonu i dendrytów. Działanie tej jednostki umożliwia organizmowi właściwe funkcjonowanie w danym środowisku, odpowiedź na bodźce, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Neurony kontaktują się między sobą poprzez synapsy, tworząc sieci neuronowe. Z komórek nerwowych i glejowych powstaje kolejna struktura – tkanka nerwowa. Komórki gleju dzielą się na astrocyty, oligodendrocyty, komórki glejowe i komórki mikrogleju – wszystkie mają swój udział w utrzymaniu homeostazy mózgu. Astrocyty utrzymują mikroarchitekturę mózgu, oligodendrocyty wytwarzają otoczkę mielinową.

Komórki, tkanki tworzą układ nerwowy. Dzielimy ten system na ośrodkowy układ nerwowy (mózgowie, rdzeń kręgowy) i obwodowy układ nerwowy (nerwy czuciowe, ruchowe).

 

BADANIA I DIAGNOSTYKA RÓŻNICOWA – ból brzucha to może być wszystko

Ośrodkowy układ nerwowy ma największą aktywność mitochondrialną – zużywa duże ilości tlenu i tym samym jest narażony na stres oksydacyjny.

 Jelita, a mózg – unikalne połączenie (oś jelitowo- mózgowa)

W literaturze od paru lat pojawia się w temacie układu nerwowego nowe pojęcie – osi jelitowo- mózgowej. Coraz częściej słyszymy, że jelita to nasz drugi mózg. Ile w tym prawdy?

Jelita, żołądek to bardzo unerwione narządy a ich wnętrze wyścielają niezliczone ilości bakterii, które tworzą mikroświat mający wpływ na nasz makroświat – codzienne życie. Mikrobiom to wszystkie grzyby, bakterie zasiedlające nasz przewód pokarmowy. Ich balans wpływa na syntezę witamin B i K oraz wchłanianie mikro i makroskładników z naszej codziennej diety (1).

Mikrobiota jelitowa pełni ważną rolę:

  • metaboliczną,
  • troficzną,
  • immunologiczną.

Pozostałe, wybrane funkcje mikrobioty jelitowej (1):

Wszystkie funkcje współdziałają ze sobą i tak np. metaboliczny rozkład niestrawionych resztek pokarmowych (błonnika) przez bakterie prowadzi do wytworzenia krótkołańcuchowych kwasy tłuszczowe ( SCFA), a te odżywają kosmki jelitowe (działanie troficznie). Dodatkowo bakterie potrafią wytworzyć metabolity, wolne aminokwasy (funkcja metaboliczna). Najważniejszym z nich wydaje się kwas glutaminowy (Glu), który po dekarboksylacji tworzy neuroprzekaźnik – kwas γ-aminomasłowy (gamma-aminobutyricacid, GABA). GABA to główny neuroprzekaźnik hamujący, jest odpowiedzialny za ograniczenie nadmiernego pobudzenia układu nerwowego. Bierze on udział min. w kontroli motoryki i regulacji stresu. Odpowiada również za sen i pamięć.

LECZENIE – RIFAKSYMINA

SCFA i ich rola:

  • są substratem dla glukoneogenezy (pozyskiwanie glukozy do procesów energetycznych),
  • odżywiają kosmki jelitowe,
  • regulują produkcję insulinotropowych hormonów jelitowych,
  • zwiększają przyswajalność składników mineralnych z pożywienia (2)

Jak widzimy, świat bakterii jelitowych wpływa na nasze zachowania (rozwój i funkcje układu nerwowego, syntezę prekursorów neuroprzekaźników), stan odżywienia i układ odpornościowy. Zatem można przyznać rację, stwierdzeniu, że jelita to drugi mózg – one zdecydowanie rządzą!

Szereg czynników zewnętrznych negatywnie wpływa na świat mikrobów, powodując zaburzenie ilości (bogactwa), różnorodności, składu oraz funkcji mikroorganizmów jelitowych (dieta zachodnia, leki, stres). Zburzenie równowagi mikrobiologicznej określamy mianem dysbiozy, która prowadzi do zwiększenia przepuszczalności bariery jelitowej i jej uszkodzenia.

Oś jelitowo- mózgowa – komunikacja układu pokarmowego z układem nerwowym i na odwrót – jak to się dzieje?

Oś mózgowo-jelitowa to połączenie zarówno fizyczne, jak i biochemiczne. Zespół neuronów reprezentowany jest przez m.in nerw błędny (4). Przekazywanie sygnałów między mózgiem a jelitami odbywa się zarówno za pośrednictwem mechanizmów neuronalnych, jak i nieneuronalnych, humoralnie – poprzez wydzielane do światła jelita hormonów, cytokinin i metabolitów bakteryjnych.  W przypadku sygnalizacji odgórnej (mózg→jelito) ściana jelita otrzymuje bezpośrednią komunikację za pośrednictwem przywspółczulnych i współczulnych włókien nerwowych lub pośrednio po stymulacji jelitowego układu nerwowego, wysoce rozwiniętego układu połączeń neuronalnych zlokalizowanych w błonie podśluzowej i splotach mięśniowych ściany jelita (4).

Od czasu udowodnienia istnienia osi wykazano, że mikrobiota jelitowa, syntetyzując związki immunokompetentne neuroaktywne, determinuje strukturę i funkcje kluczowych obszarów mózgowia (5).

Stres może wywołać choroby gastryczne, ale i nasilić objawy już istniejących tj jak IBS, choroby zapalne jelit.  Osoby z zespołem jelita drażliwego cierpią często na zaburzenia rytmu wypróżnień.  Nasilenie np. epizodów biegunkowych często u chorych jest związane z silnym bodźcem stresowym. Niestety nie musimy cierpieć na te chorobę, by doświadczyć przykrych epizodów gastrycznych wskutek silnego stresu. Zaburzenie mikrobiomu natomiast może mieć wpływ na naszą adaptację do czynników stresowych. Jelita i ich wewnętrzy świat potrafią się “brzydko odwdzięczyć” za np. Brak Twojej uwagi przy jedzeniu. Kiedy jesz bez uwagi enzymy trawienie nie wydzielają się optymalnie, co później powoduje różnego rodzaju niestrawności.  

Jak widać to pewnego rodzaju karuzela, jedno wpływa na drugie, zaniedbanie jednego układu zaniedbuje drugi i m.in. powoduje choroby. Twój styl życia, codzienne wybory, to jak radzisz sobie ze stresem ma wpływ na wewnętrzy świat mikrobów, a to niczym sprzężenie zwrotne wpływa na naszą barierę jelitową, która oddziałuje na wiele funkcji organizmu.

DIETA A UKŁAD NERWOWY – must have na talerzu (tłuszcze rybne, oleje roślinne)

Niewłaściwa dieta (“zachodnia”) wpływa również na stan naczyń krwionośnych i zwiększania tym samym ryzyka wystąpienia miażdżycy, która może skutkować pogorszeniem funkcji umysłowych i samopoczucia, a u ludzi starszych może przyczynić się do przedwczesnej demencji.

Badania cały czas trwają i nie mamy jednoznacznych rekomendacji światowych towarzystw gastrologicznych co do stosowania probiotyków, natomiast zawraca się uwagę na ich potencjalne działanie wspomagające terapie w zespole jelita drażliwego (11).

 

Komórki nerwowe nakarm zdrowym tłuszczem!

Czy wiedziałeś, że mózg zaraz po tkance tłuszczowej zawiera największa ilość tłuszczu i ich pochodnych?

Zawartość lipidów we frakcji mielinowej (mielina to substancja wytwarzana przez komórki otaczające aksony komórek nerwowych) mieści się w zakresie od 78–81%, w istocie białej 49–66%, a w szarej 36–40% suchej masy.
To sporo! W fosfolipidach kory czołowej człowieka wielonienasycone kwasy tłuszczowe stanowią około 29% ogólnej zawartości kwasów tłuszczowych, w tym 14,55% stanowią kwasy omega-3, a 15,58% kwasy omega-6.

  • Kwasem omega-6 występującym w największej ilości w mózgu jest kwas AA (kwas arachidonowy)
  • Najbardziej dominującym kwasem omega-3 jest DHA, stanowiący ok. 97% kwasów omega-3 w mózgu (6).

Jednym z mediatorów powstałych z DHA jest (o bardzo trudnej nazwie) N-docosaheksaenoiloetanolamina, która:

  1. promuje ona powstanie synaps, neuronów
  2. wykazuje działanie wyciszające w procesach zapalnych układu nerwowego (6).

Deficyt AA (kwas arachidonowy wchodzący w skład fosfolipidów błon komórkowych) lub DHA powoduje zaburzenia w rozwoju układu nerwowego i wiąże się z powstaniem zaburzeń neurodegeneracyjnych (7).

Czynnikiem wpływającym na ilość DHA w mózgu jest sposób żywienia. W zależności od poziomu spożycia pokarmów stanowiących naturalne źródło DHA lub stosowania jego suplementacji zawartość DHA w korze wzrasta bądź maleje (8).

Kwasy DHA znajdziesz w rybach i popularnym od czasów PRL-u tranie. Kwasy wielonienasycone omega -6 to przede wszystkim oleje roślinne (np. lniany, oliwa z oliwek, wiesiołkowy), orzechy i nasiona.  Dieta pozbawiona zdrowych tłuszczów pozbawia nas właściwego funkcjonowania układu nerwowego, którego elementy składowe potrzebują go do celów budulcowych i funkcjonalnych.

 

Witaminy, a sprawność układu nerwowego

W świecie mikroskładników grupa witamin B, pracując zespołowo i indywidualnie wspiera pracę układu nerwowego, czyli naszą szybkość reakcji, efektywny sen i to jak po prostu przewodzimy bodźce. Witaminy te działają jako kofaktory w wielu reakcjach. Ich niedobór wiąże się z zaburzeniem metabolizmu homocysteiny i zarazem obniżeniem aktywności umysłowej. Podniesiony poziom homocysteiny w osoczu jest niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób sercowo-naczyniowych. Tym samym jest to następny potencjalny czynnik u podstaw związku pomiędzy miażdżycą, a osłabieniem sprawności umysłowej.

Jako przykład można podać witaminy B12, wit. B6 i kwas foliowy- poziom syntetyzowanej z metioniny  homocystyny w osoczu jest ujemnie skorelowany z ich poziomem (9).

Witamina B6 jako kofaktor b-syntetazy cystationiny, katalizuje proces tworzenia cystationiny z homocysteiny i seryn. Natomiast witamina B12 i kwas foliowy są zaangażowane w proces przemiany homocysteiny z powrotem w metioninę. Witaminy z grupy B są również zaangażowane w produkcję kwasów nukleinowych oraz produkcję i utrzymanie mieliny niezbędnej dla dobrego zdrowia neuronów (10).

Wracając do wcześniej wspominanego neuroprzekaźnika GABA, warto zwrócić również uwagę, że do jego syntezy potrzeba oprócz sprawnego przewodu pokarmowego również witamin z grupy B (B1, B3, B6, B9) oraz cynku i magnezu.

Dieta bogata w witaminy z grupy B jest niezbędna dla optymalnego funkcjonowania organizmu i mózgu, a niewystarczające ilości takich witamin są związane z wyższym poziomem stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego. Dziś mamy możliwości oceny stężenia witamin w surowicy np. B12, czy poziomu homocysteiny co pozwala ocenić ryzyko sercowo- naczyniowe oraz monituje efektywność leczenia/suplementacji witaminami. Jednak zanim doprowadzimy do niedoborów warto codziennie dbać o podaż tej grupy witaminy, wybierając pełnoziarniste kasze, jajka, orzechy czy ryby. Warto również epizodycznie podawać wątróbkę i czerwone mięso, które są bogate w bardzo duże ilości tych witamin.

Witaminy z grupy B:

  • B1 – wywiera korzystny wpływ na układ serotonino- i adrenergiczny, uczestniczy w przekazywaniu impulsów nerwowych,
  • B2 – jako przeciwutleniacz zapobiega peroksydacji lipidów. Jest niezbędna do utrzymania w postaci zredukowanej glutationu, związku chroniącego przed szkodliwym działaniem wolnych rodników,
  • B6 – uczestniczy w syntezie amin katecholowych, kwasu g-aminomasłowego (GABA)
  • B12 i kwas foliowy- produkcja energii i metabolizm w ośrodkowym układzie nerwowym,
  • niacyna – niezbędna do prawidłowego funkcjonowania mózgu i obwodowego układu nerwowego, bierze udział w syntezie kortyzolu, tyroksyny i insuliny (11).

Witamina D:

O tej witaminie wiemy dużo, ale nadal nie wszystko i nadal nas umiejętnie zaskakuje. Receptory witaminy D wydają się być wszędzie i tak np. znajdziemy je rozmieszczone w mózgu zarówno płodu, jak i dorosłego. Uważa się, że witamina odgrywa rolę w rozwoju mózgu i fundamentalnych funkcjach mózgu. Istotną korelację między poziomem 25(OH)D w surowicy a wynikami funkcji poznawczych opisano w 2007 (12).

Witaminy pełnią szeroki zakres ról w ośrodkowym układzie nerwowym, a zatem mogą wpływać na procesy patofizjologiczne leżące u podstaw demencji na wiele różnych sposobów. Witamina D jest również prekursorem hormonów niezbędnych do metabolizmu wapnia i fosforu (12).

Minerały:

Podobnie minerały mają bardzo szeroki zakres funkcji i ról. Na przykład niektóre mogą być zaangażowane w ekspresję genów neuronalnych i wydzielanie neuroprzekaźników. W kohorcie japońskich uczestników stwierdzono, że potas, wapń i magnez chronią przed spadkiem funkcji poznawczych (13).

Selen (antyoksydant) jest kluczowym składnikiem enzymu peroksydazy glutationowej. Wykazano, że chroni ośrodkowy układ nerwowy i układ odpornościowy przed uszkodzeniem oksydacyjnym przez szkodliwe wolne rodniki.

Siła magnezu – najbardziej popularny minerał wspierający układ nerwowy

Magnez to jeden z kluczowych i niezbędnych minerałów dla naszego organizmu. W naszej codziennej diecie jego źródło stanowią np. Orzechy włoskie, pestki dyni kasze pełnoziarniste, strączki, wody wysokozmineralizowane.

Ten mikroskładników pełni wiele istotnych ról:

  • W ośrodkowym układzie nerwowym odpowiada za procesy produkcji energii,
  • jony magnezu mają wpływ na pobudliwość neuronów i przewodzenie nerwowe
  • wpływa na syntezę DNA i RNA w jądrze komórkowym,
  • jest kofaktorem dla ponad 240 reakcji biochemicznych, włączając syntezę białek czy polinukleotydów oraz metabolizm w mitochondriach
  • stabilizuje błony komórkowe,
  • konieczny w prawidłowym metabolizmie ATP i glukozy (metabolizm energetyczny)
  • jony magnezu są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania niektórych ATP-az, np. Na+/K+ ATP-azy kontrolującej pompę sodową, a ta odpowiada za pobudzanie nerwów i mięśni,
  • bierze udział w prawidłowym funkcjonowaniu układu mięśniowego (14, 15).

Homeostaza magnezu zależy od równowagi pomiędzy podażą oraz wydalaniem z kałem i moczem. Magnez jest wchłaniany głównie w jelicie cienkim.

 Jeśli trafia Ci się czas intensywnego wysiłku fizycznego czy psychicznego lub trapią Cię nietolerancje, alergie na produkty bogate w magnez, chorujesz na zaburzenia wchłaniania wtedy należy rozważyć suplementację magnezu.

W aptece znajdziemy różne preparaty zawierające magnez, wybierając suplement warto zwrócić uwagę na:

  • postać, w której występuje magnez, mając na uwadze, że związki organiczne (np. Cytrynian, chelat) rozpuszczają się lepiej niż nieorganiczne,
  • zawartość jonów magnezowych;
  • obecność witaminy B6, która zwiększa wchłanianie i transport magnezu,
  • dla osób chorych na chorobę wrzodową ważna jest dojelitowa postać tabletek (16).

Ciągle zmęczenie, “mgła mózgowa” i związana z nią trudność koncentracji, uczenia, osłabienie to sygnały naszego układu nerwowego, że należy dać mu nieco więcej uwagi. Sen, dieta i relaks od tego warto zacząć nasz self care, pamiętając o skorzystaniu z pomocy specjalisty, jeśli to nadal za mało. W naszych czasach tak często zapominamy o zwykłym relaksie i odpoczynku. Jeśli spędzasz całe siedząc przy komputerze, Twoim idealnym odpoczynkiem będzie ruch, natomiast kiedy Twój dzień jest bardzo aktywny fizycznie, czasem warto po prostu poleżeć.

 

Bibliografia:

  1. Laukens D, Brinkman BM, Raes J et al.: Heterogeneity of the gut microbiome in mice: guidelines for optimizing experimental design. FEMS Microbiol Rev 2016; 40: 117–132)
  2. Karolina Skonieczna-Żydecka, Igor Łoniewski i wsp.: Mikrobiota jelitowa i składniki pokarmowe jako determinanty funkcji układu nerwowego. Część I. Mikrobiota przewodu pokarmowego, Aktualn Neurol 2017, 17 (4), p. 181–188
  3. Stephan C Bischoff et al..: Intestinal permeability – a new target for disease prevention and therapy, BMC Gastroenterol. 2014; 14: 189.
  4. Jenkins TA, Nguyen JC, Polglaze KE et al.: Influence of tryptophan and serotonin on mood and cognition with a possible role of the gut-brain axis. Nutrients 2016; 8: E56.
  5. Bruce-Keller AJ, Salbaum JM, Luo M et al.: Obese-type gut microbiota induce neurobehavioral changes in the absence of obesity. Biol Psychiatry 2015; 77: 607–615
  6. S. O’Brien, E. L. Sampson, Lipid composition of the normal human brain: gray matter, white matter, and myelin, “Journal of Lipid Research” 1965, No. 6 (4), s. 537–544.)
  7. -Y. Kim, A. A. Spector, N-Docosahexaenoylethanolamine: A neurotrophic and neuroprotective metabolite of docosahexaenoic acid, “Molecular Aspects of Medicine” 2018)
  8. Joffre, S. Grégoire, V. De Smedt, N. Acar, L. Bretillon, A. Nadjar, S. Layé, Modulation of brain PUFA content in different experimental models of mice, “Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids” 2016, No. 114, s. 1–10
  9. Lussier-Cacan S., Xhingnesse M., Piolot A., Selhub J., Davignon J., Genest J.: Plasma total homocysteine in healthy subjects: Sex specific relation with biological traits. Am. J. Clin. Nutr., 1996, 64, 587-593
  10. The World Alzheimer Report 2014
  11. Ziemlański . (red.): Normy Żywienia człowieka, fizjologiczne podstawy. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2001.
  12. Przybelski 2007 Przybelski RJ, Binkley NC. Is vitamin D important for preserving cognition? A positive correlation of serum 25-hydroxyvitamin D concentration with cognitive function. Archives of Biochemistry and Biophysics 2007;460(2):202-5
  13. Mio Ozawa , Toshiharu Ninomiya: Self-reported dietary intake of potassium, calcium, and magnesium and risk of dementia in the Japanese: the Hisayama Study, J Am Geriatr Soc. 2012 Aug
  14. Pardutz A., Vecsei L.: Should magnesium be given to every migraineur? No J Neural Transm 2012; 119: 581–585.
  15. Sun-Edelstein Ch., Mauskop A.: Role of magnesium in the pathogenesis and treatment of migraine. Expert Rev Neurother 2009; 9: 369–379
  16. Aleksandra Karmańska, Andrzej Stańczak1, Bolesław Karwowski MAGNEZ AKTUALNY STAN WIEDZY*, BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLVIII, 2015, 4, str. 677 – 689

Dołącz do nas!

Dołącz do nas! Zapisz się na nasz newsletter!

Wypełnij formularz, aby się zarejestrować.

Wyrażam zgodę na otrzymywanie drogą elektroniczną na wskazany przeze mnie adres email informacji handlowej w rozumieniu art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2002 roku o świadczeniu usług drogą elektroniczną od  AronPharma Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Gdańsku, przy ul. Trzy Lipy nr 3, 80-172 Gdańsk.

 

Pozostajac na tej stronie akceptujesz pliki cookies. więcej informacji

Używamy plików cookies aby zapewnić jak najlepszą obsługę strony. Jeśli pozostaniesz na tej stronie nie zmieniając ustawień w swojej przeglądarce albo klikniesz"akceptuj", zgadzasz się na ich stosowanie. Więcej informacji znajdziesz w polityce prywatności.

Zgoda